PEĆANAC PRVI ČETNIK!
Smotra Orjune na ulicama Splita 1924.
KRAJEM 19. i prvih decenija 20. veka u Kraljevini Srbiji i u
zapadnim srpskim zemljama nastajale su liberalne građanske organizacije
koje su imale prvenstveni zadatak da provode srpsku
nacionalno-oslobodilačku akciju, humanitarnu misiju, a sve to u ime
srpskog oslobođenja i ujedinjenja (Srpski sokoli, Kolo srpskih sestara,
Narodna odbrana, Srpski četnici, Masoni i drugi).
Te
organizacije su podržavale postojeći evropski liberalni frankofilski
poredak koji je želeo jaku jedinstvenu Jugoslaviju, i time popularisale
ideologiju jugoslovenskog nacionalizma. Jugoslovenski četnici su, dakle,
bili državotvorni nacionalisti koji su održavali i negovali tekovine
oslobodilačkih komitskih ratova s početka 19. veka, balkanskih ratova i
Prvog svetskog rata. U miru su nastupali sa isključivo jugoslovenskih
nacionalnih pozicija podržavajući Organizaciju jugoslovenskih
nacionalista (Orjunu), sa centralom u Splitu, a boreći se protiv
"plemenskih" srpskih i hrvatskih ekskluzivizama Srpske nacionalne
organizacije (Srnao) i Hrvatske nacionalne organizacije (Hanao).
Dokumentacija
o Orjuni uništena je ratnim totalitarnim metodama naci-fašista i potom
komunista posle 1945. godine, ali su tragovi ipak zabeleženi u periodici
Kraljevine SHS u brojnim listovima, časopisima i revijama. Splitski
"organ nacijonalista" (JNNO) "Pobeda", list "narodne, napredne i
nerazdelive Jugoslavije", koji je izlazio od 1921. godine, predstavljao
se kao "jedini narodnoodbrambeni nacionalistički list na Jadranu", koji
je fanatično verovao u "jugoslavensku misiju".
Zbog
ostvarenja kosmopolitskog cilja, u prvoj fazi preko jugoslovenstva,
orjunaši su se zalagali da što više gledaju u "svijetlu budućnost", kako
bi se što manje zagledali u prošlost koja je, po njima, delila i
udaljavala "es-ha-es" narode od jugoslovenstva: "Naša tradicija velika
je zapreka, da jednom pođemo napred, da se ispoljimo pred svetom kao
jedna jaka i moćna kulturna celina, o kojoj bi svet i vodio računa i
koju bi respektovao onako, kako to dolikuje da se respektuje jedan
zdrav, krepak i moćan narod... Ono što je u našoj prošlosti bilo sitno i
maleno, ono što nam je prečilo da budemo veliki i moćni treba da
pokopamo, jer ćemo u protivnom slučaju biti manji nego što smo to bili:
ostali bi uvek mala riba, koju velike proždiru" (Šain-Čičin Ćiro,
"Pobeda", 1921).
Jugoslovenska Orjuna bila je preteča jugoslovenskog, a naročito dalmatinskog četništva.
Udruženja
četnika za slobodu i čast Otadžbine osnovano je 1921. godine, a 1924.
godine nastalo je Udruženje srpskih četnika za Kralja i Otadžbinu i
Udruženje srpskih Četnika "Petar Mrkonjić" - Za Kralja i Otadžbinu, sa
sedištem u Beogradu. Cilj Udruženja je bio da prikupi sve četnike i
ratnike, "koji su u životu", i sve nacionalne radenike koji su pomagali
četničku akciju od 1903. do 1918. godine, "a ostali su na moralno
dostojnoj visini".
ZA ČAST I SLOBODU Zadatak
Četnika "Petar Mrkonjić" bio je da "uzdiže kod omladine i građanstva
narodni ponos, viteštvo, samopožrtvovanje za Kralja i Otadžbinu, za čiju
su čast i slobodu četnici dali sve svoje, a za koju i dalje ostaju na
braniku Krune i Otadžbine". Zadato im je dalje da se bore "protivu
svakoga koji podriva i ruši temelj i ometa napredak Kraljevine Srba,
Hrvata i Slovenaca".
Predsednik organizacije u Kraljevini SHS bio je Ilija Trifunović - Birčanin, a od maja 1932. godine Kosta Pećanac.
Četnička
slava bilo je Sretenje Gospodnje, kao uspomena na dan kada je vožd
Karađorđe digao Šumadiju na ustanak protiv Turaka. Slava je svake godine
uglavnom održavana u beogradskom hotelu "Imperijal". U vremenu režima
kralja Aleksandra slave su bile naročito svečane. Godine 1930. domaćini u
hotelu "Imperijal" su bili industrijalac Dušan Roš, rezervni kapetan i
nekadašnji četnik, i predsednik Udruženja četnika Ilija Trifunović -
Birčanin, koji je izgubio levu ruku 1916. na Gruntištu.
Sečenju
kolača prisustvovale su istaknute ličnosti crkvenog, političkog i
vojnog života, kao na primer episkopi skopski Josif Cvijović ("ustaša"
Balkanskih ratova) i amerikanski Mardarije, bivši predsednik vlade i
vođa demokrata Ljuba Davidović, izaslanici kralja i predsednika vlade,
svi članovi Udruženja četnika, zatim književnik Hasan Rebac (Srbin
islamske vere), publicista poljskog porekla Stanislav Krakov...
"Slavu
su naročito uljepšali" hrvatski seljaci, njih tridesetdvojica iz
Bukovca, sela u blizini Zagreba. Novinski izveštač je zapisao da su u
dvorištu hotela "zagrljeni četnici zajedno sa hrvatskim seljacima i
seljankama, igrali narodno kolo i pevali komitske pesme: 'Spremte se,
spremte, četnici, silna će borba da bidne".
Novinar
"Politike" je 1930. zapisao: "Iznenadni gosti iz Šestina kraj Zagreba
bili su četnicima naročito dragi. Njihovo prisustvo bilo im je uteha da
nisu uzalud lomili kosti, ostajali bez ruku, nogu i očinjega vida. I dok
su se oni trudili da što bolje dočekaju braću iz Hrvatske, ovi su sa
ljubavlju i poštovanjem posmatrali njihove prazne rukave, crna platna na
očima i Karađorđeve zvezde na grudima".
U prigodnom
govoru predsednik Udruženja četnika Birčanin je poručio da četnici
imaju "jedinu želju da uvek ostanu dobrovoljna vojska svoga Kralja i
svoje Otadžbine". Potom se zapevala pesma: "Vetarat vejet, strašno
besnejet; Ej, tamo dole sredi na Balkan, tamo se biju Srpski ustaši".
Na
redovnoj godišnjoj skupštini Udruženja četnika, 6. maja 1932. u hotelu
"Imperijal", izabran je za novog predsednika Kosta Pećanac, a za
potpredsednika Dragi Jovanović - Lune. Ilija Trifunović - Birčanin ostao
je počasni predsednik Udruženja. U izveštaju je tada citiran francuski
pesnik Lamartin koji je rekao da istoriju srpskog naroda treba pevati a
ne pisati.
Blagoslov don Nika!
Šibenik - nekad grad jugoslovenskih nacionalista
BIVŠI
slovenački „orjunaši“ i slovenački četnici, kao i u vremenu pune
„orjunaške“ snage, ostali su verni Udruženju četnika „Za čast i slavu
Otadžbine“. Oni su organizaciono jačali i širili mrežu svojih
organizacija. Tako su 7. novembra 1932. godine, u prisustvu brojne
omladine i naročito „visokoškolaca“, jugoslovenski nacionalisti
(Slovenci) ustanovili pododbor udruženja u Ljubljani. Sastanak je
otvorio Fran Horvatin i pri tom pozdravio sekretara glavnog odbora
Udruženja četnika Topalovića iz Beograda, zatim, predstavnika
dalmatinskih četnika Brčića, predsednika zagrebačkog pododbora Lukatela,
kao i zastupnika Narodne odbrane dr Capudera („Jutro“, Ljubljana, 9.
novembar 1932).
Pogodna ideološka i politička
klima nacionalnog jugoslovenstva, u vremenu režima kralja Aleksandra,
doprinosila je daljem jačanju i širenju četničkog pokreta i u Dalmaciji.
Šibensko Udruženje četnika osnovano je krajem 1932. godine. Posveta
zastave 25. februara, bila je naročito svečana jer su prisustvovali
„slavni četnički vojvoda“ predsednik Kosta Pećanac, sekretar Udruženja
Topalović. Uz veliki broj Šibenčana dočeku su prisustvovali predstavnici
vojnih i civilnih vlasti.
Pećanac je predvodio
povorku koja se kretala do prostorija četničkog udruženja a iza njega
„dvanaest šibenskih težaka“ na konjima nosilo je veliku jugoslovensku
zastavu. Blagoslov posvećenja zastave obavljen je na „Poljani kralja
Petra“. Pred tribinom je bila postrojena četa šibenskih četnika sa
sokolskom glazbom, a uz njih brojna grupa članova Pokreta Jugoslavenskih
nacionalista (nastavljači ugašene „Orjune“) iz Splita.
Novu
četničku zastavu najpre je blagoslovio katolički svećenik don Niko
Plančić, a potom i pravoslavni prota Krstanović. Nakon toga Pećanac je
uzeo zastavu u ruke i uz poljubac je predao dr Čedomilu Mediniju, koji
je zastavu uručio predsedniku šibenskog četničkog udruženja Anti Lučevu,
„a ovaj je zatim predao zastavniku Šimi Trivi, koji je kao prvi
četnički barjaktar na Jadranu primio posvećenu zastavu i položio
zakletvu da će je čuvati neokaljanu do poslednjeg časa života“ („Novo
doba“, Split, 27. februara 1933).
Izlazak vojvode
Pećanca na tribinu pozdravljen je burnim ovacijama. Splitski novinar je
zapisao: „Proslavljeni heroj, koji je u svom životu izvršio prava čudesa
junaštva, govorio je kao prekaljeni ratnik i rodoljub. Svaka njegova
riječ bila je prožeta dubokim osjećajem iskrenog rodoljublja. I zato su
njegove riječi dočekane s ogromnim oduševljenjem i burnim poklicima
Kralju i jedinstvenoj Jugoslaviji.
Na koncu,
obraćajući se četnicima rekao im je: ‘Ako u odlučnom času ne budete
bolji od mene, niste danas ni trebali doći. Vi ste mrtva straža na
Jadranu (prema Italiji), vi ste onako neoborivi bedem koji nikad neće
dopustiti da se ostvari ono što neko danas zamišlja...“.
Hrvati
- jugoslovenski nacionalisti iz Dalmacije, posle ukidanja Orjune, u
velikoj meri podržavali su aktivnosti četničkih udruženja u Dalmaciji, a
Split je sve više postajao bastion četničkog i sokolskog
jugoslovenstva.
U prvi plan je sve više izbijao
književnik Niko Bartulović iz Starog Grada na Hvaru. On je bio i ostao
jedan nestvarni romantični zatočnik jugoslovenstva, koji je u njega
prostodušno verovao i u vremenima kada je svima bilo jasno da takva
ideološka koncepcija postaje utopija u godinama pred Drugi svetski rat.
Za jugoslovenstvo se u početku borio u Organizaciji jugoslovenskih
nacionalista (Orjuni), a glavni saveznici su mu bili srpski, hrvatski i
slovenački jugoslovenski nacionalisti.
SVRSTAN MEĐU FAŠISTE LIČNOSTI
Nike Bartulovića, četničkog ideologa književnika Dragiše Vasića,
književnika Đure Vilovića i Silvija Alfirevića svrstavane su od strane
komunističkih publicista i istoričara, zajedno sa ravnogorskim četničkim
pokretom, u tabor fašističkih i nacističkih ideologa i ideologija.
Prava
životna drama književnika Nike Bartulovića započela je nemačkim napadom
na Jugoslaviju. O njegovoj sudbini posle bombardovanja Beograda nemačke
okupacione vlasti nisu ništa znale. On je trebalo da bude uhapšen od
nemačke obaveštajne službe - „EK Beograd“, pod sumnjom da je mason, pa
čak i „komunista“.
Bartulović se povlačio putevima
kojim je išla kraljevska vlada prema Crnoj Gori. Pred kraj aprilskog
rata 1941. godine (13. ili 14. aprila) Bartulović je pokušao da se
evakuiše iz zemlje s grupom jugoslavenskih političara koji su s
nikšićkog aerodroma odleteli u Grčku. Od desetak aviona dva su doživela
udes. U jednom je poginuo čuveni istoričar prof. dr Vladimir Ćorović, a u
drugom, koji se zapalio posle neuspešnog uzletanja, Bartulović je sa
ostalih pet-šest putnika ostao nepovređen.
Pošto
nije uspeo da pobegne iz Jugoslavije, prve ratne godine proveo je, prema
memoarskim kazivanjima, „skrivajući se“ na području od Risna do Splita.
Ne treba zaboraviti na činjenicu da je sa izbijanjem rata i
proglašenjem Nezavisne Države Hrvatske, glavni posao ustaša u Dalmaciji
bio hapšenje i likvidacija Srba pravoslavnih, ali i rimokatolika
(Hrvata) - Jugoslovena (to su brojni „Jugosokoli“, bivši „orjunaši“,
„jenesovci“, četnici i dr). Dolazak italijanske vojske u Dalmaciju,
posle potpisivanja Rimskih ugovora 18. maja 1941, spasio je
jugoslovenske nacionaliste od brze ustaške likvidacije.
Bartulović
se u Splitu odmah priključio radu Odbora za pomoć izbeglicama koje su
pred ustaškim terorom bežali u Dalmaciju iz Like, Korduna, Banije,
Bosne. Na čelu odbora bio je pravoslavni sveštenik Sergije Urukalo, a
značajnu ulogu imali su profesor književnosti Silvije Alfirević (bivši
generalni sekretar „Jadranske straže“), književnik Niko Bartulović,
Radmilo Grđić - sokolski starešina „emigrant“ iz Hercegovine, Dobrosav
Jevđević - bivši narodni poslanik iz Prače, trgovac iz Like Milan
Uzelac.
Srpske vatre na tromeđi
Pripreme za ustanak u ličkom selu Založnice
U VREME komunističkog režima Josipa Broza Tita govorilo se i
pisalo da je ustanak u Hrvatskoj i BiH podigla KPJ na čelu sa Đokom
Jovanićem, Jakovom Blaževićem i Markom Oreškovićem. Krajem osamdesetih
pominjana su dva srpska antifašistička gerilska ustanička pokreta pod
vođstvom Đoke Jovanića i Momčila Đujića.
Međutim,
može se zaključiti (posle pregleda arhivske građe Vojnog arhiva i
emigrantske literature), da se nije radilo o dva gerilska pokreta, nego o
jednom opštenarodnom srpskom ustanku, iniciranom elementarnom potrebom
opstanka naroda, sklonjenog u velebitskim zbegovima ispred hrvatskog
noža. Ustanički pokret su predvodili jugoslovenski građanski
nacionalisti, simpatizeri monarhističke Jugoslavije, kojima su se
priključili oficiri i vojnici preživeli iz Aprilskog rata.
Prve
oružane odbrambene borbe posle uspostave NDH izveli su gračački
ustanici i pripadnici kraljevske vojske (budući četnici) 12. aprila pod
vođstvom Daneta Stanisavljevića Cicvare. To je, u stvari, bila odbrana
srpskog Gračaca od ustaša koji su dolazile od Gospića kao prethodnica
Italijana. Akcija je odmah poprimila jugoslovenski četnički karakter.
Naime, gračačkim ustanicima istog dana pridružili su se mornari
kraljevske mornarice (njih oko 50), na čelu sa kapetanom korvete,
Slovencem Mirkom Blajvajzom, koji je bio komandant obalske komande u
Selcu.
U emigrantskoj literaturi ta narodna
samoodbrana nazvana je prvom ustaničkom narodnom četničkom organizovanom
borbom u Jugoslaviji protiv okupatora i Hrvata.
Druga
četnička odbrambena ustanička akcija (koja je bila i opštenarodna)
desila se u Hercegovini, sredinom juna, u nevesinjskom i gatačkom srezu.
Takođe se radilo o elementarnoj odbrani srpskog pravoslavnog naroda od
ustaškog pokolja. Prve borbe u Dalmaciji sa ustašama, pod istim
okolnostima kao u Hercegovini, otpočele su, takođe, početkom juna 1941.
godine. Duhovni vođa i komandant ustanika bio pop Momčilo Đujić.
VEZE ILIJE BIRČANINA PO
dolasku u Split Ilija Trifunović Birčanin se povezao s četničkim
prvacima u Kninskoj krajini, južnoj Lici i jugozapadnom delu Bosne - s
popom Momčilom Đujićem, bivšim poslanikom Stevanom Rađenovićem, Pajom
Popovićem s dalmatinskog Kosova i Branom Bogunovićem iz Bosanskog
Grahova, Omčikusom, vojvodom Rokvićem iz Grahova. Oni su bili
inicijatori i realizatori 27-julskog ustanka naroda BiH i Hrvatske.
Ustanak
u Srbu, 27. jula 1941, koji su hrvatski komunisti u potpunosti
prisvojili za sebe, u stvari je bio ustanak Srba "Tromeđe"
(Lika-Dalmacija-Bosna), koji je pripreman tokom jula na slobodnoj
srpskoj planini Velebitu. Predvodili su ga gračački, srbljanski,
donjolapački i grahovljanski gerilci monarhijskog, jugoslovenskog,
četničkog opredeljenja. Radilo se, dakle, o legitimnim ustanicima
(braniocima Jugoslavije) koji su se digli zbog elementarne odbrane od
gospićkih ustaških postrojbi.
Zahuktavanje ustanka
jačalo je od sredine jula 1941, da bi potom prerastao u ustanak Srba
južne Like, odnosno Tromeđe, pod vođstvom Maneta Rokvića iz Grahova
(Drvara), Paje Omčikusa iz Donjeg Lapca i Srba, Daneta Stanisavljevića
Cicvare iz Gračaca, ali bez Đoke Jovanića i bez popa Momčila Đujića,
koji je, prema kazivanjima, u to vreme bio u Strmici ili Kistanjama.
Splitske
jugoslovenske nacionaliste organizovao je i aktivirao Ilija Trifunović
Birčanin, koji je po pismenom ovlašćenju Dragoljuba Mihailovića "da može
voditi političke i vojne akcije u Dalmaciji i Hercegovini", stigao u
Split krajem septembra ili početkom oktobra 1941. godine. Po dolasku u
Split, Birčanin je u kući Tomislava Mimice (jugoslovenskog nacionaliste -
rimokatolika Hrvata) održao sastanak sa splitskim jugonacionalistima
"najodličnijim Hrvatima Jugoslavenima", kome su prisustvovali "sokolaš"
Radmilo Grđić, književnik Niko Bartulović, doktor medicine Jakša Račić,
Jerko Matulić i drugi, i potom osnovao Srpski nacionalni komitet.
Tada
je osnovan i tajni Demokratski blok svih demokratskih grupa i stranaka,
čiji je "pokretač i duša", prema zapisima Radmila Grđića, bio upravo
književnik Niko Bartulović. "Loše držanje" Mačekove Hrvatske seljačke
stranke u Demokratskom bloku, paralizovalo je svaku odlučniju akciju, pa
je naknadno, u novembru 1942, osnovan Jugoslovenski revolucionarni
pokret ("Jugorepo").
Osim Srpskog nacionalnog
komiteta, Birčanin je u Splitu osnovao vojni štab, kasnije nazvan
Komanda zapadnobosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih
vojno-četničkih odreda, a on je postao vrhovni komandant prekodrinskih
četnika. Bliski Birčaninovi saradnici postali su pravoslavni sveštenik
Sergije Urukalo, književnici Niko Bartulović, Silvije Alfirević i Đuro
Vilović, Marko Mikačić, advokat dr Nonveiler, dr Beroš, dr Jakša Račić,
Duško Zafranko, Ćiro Madiraca, kao i oficiri Kraljevine Jugoslavije -
kapetani Mihajlo Tomašević, Mladen Kostić (Birčaninov ađutant), Radovan
Ivanišević, koga je Birčanin imenovao za načelnika svoga štaba.
Potom
je Birčanin odredio poverljive oficire, uglavnom rimokatolike - Hrvate
jugoslovenske orijentacije - da vrše organizaciju četničkih jedinica na
obali i ostrvima Jadranskog mora, od Dubrovnika do Šibenika.
Najistaknutiji
su bili: major Marin Stude, kapetani Krešimir Boras, Branko Šušlić,
Vojmir Alfirević (sin Silvija Alfirevića), Drago Laurić i poručnik Mate
Amat.
Dučeovo čedo Pavelić
Ustaše likvidiraju Srbe
POKRAJINSKI komitet KP Hrvatske za Dalmaciju, preko
komunističkog lista „Naš izvještaj“, upoznao je „narod Dalmacije s
izdajničkom ulogom tzv. Srpskog komiteta u Splitu“, koji su među
ostalima sačinjavali Urukalo, Jevđević, Buić, Grđić i drugi“, i koji se
„složio s italijanskim okupatorskim vlastima u tome da će pomoći
okupatorima da ‘umire’ srpski živalj u Bosni, Lici i ostalim hrvatskim
krajevima, ako Talijani okupiraju te krajeve“, piše u Kronologija Splita
1941-1945, Institut za historiju radničkog pokreta Dalmacije, Split,
1979.
Ne treba zaboraviti da je Musolinijev
fašizam u svojoj početnoj fazi nastojao podmuklo izazvati što jači
raskol između Hrvata i Srba, kako bi lakše razbio i okupirao prostor
Kraljevine Jugoslavije. Ideolozi i čelnici ravnogorskog pokreta znali su
za takva fašistička stremljenja, pa su nastojali da iskoriste
italijansku vlast u Dalmaciji za spas izbeglog srpskog stanovništva od
hrvatskog pokolja.
Četnički ravnogorski pokret je
upozorio da nema iste ciljeve kao italijanski: „Prvo, fašistički Rim
nastojava da zauvek zavadi Srbe i Hrvate. Mada je poznati talijanski
novinar Virgino Gajda u Giornale d’Italia septembra prošle godine,
povodom rođendana kralja Petra II, sa zadovoljstvom konstatovao da je
stvoren jaz između Srba i Hrvata, ipak izgleda da Rim smatra da ovaj jaz
još nije dovoljno veliki.
Drugo, fašističkom Rimu
nije dovoljno primorskih krajeva koje je anektirao, već, prema pouzdanim
obaveštenjima, cilja i na čisto srpske krajeve u Bosni, Hercegovini i
Dalmaciji. Pored ovoga, talijanske vlasti nama ne veruju, mi imamo još
manje razloga da njima verujemo... Međutim, možemo biti sigurni da
postoji veliko nezadovoljstvo Rima prema Pavelićevoj Ustaškoj državi.
Pavelić je čedo Rima, ali ovo čedo je, čim je stalo na svoje noge,
napustilo očevu radnju i otpočelo da radi za konkurentsku firmu. Drugim
rečima, Pavelić je u Zagrebu eksponent Berlina, a ne Rima. Naravno,
Talijani rade potajno protiv ustaša, jer ne treba zaboraviti, da između
Rima i Pavelićeve mizerije od države postoji ugovor o ‘iskrenoj
savezničkoj saradnji’!“
Dakle, srpska četnička
linija u Dalmaciji, predvođena Ilijom Trifunovićem - Birčaninom, donekle
prihvata Italijane kao nužno zlo u uslovima pokolja srpskog naroda.
Glavni ideolozi Birčaninove srpske četničke linije bili su književnici
Đuro Vilović i Silvije Alfirević, koji se otvoreno vraćaju svom
predačkom srpstvu (poticali su iz starih dalmatinskih srpsko-katoličkih
porodica), kao i srpski pravoslavni proto Sergije Urukalo.
ĆUTANjE DO DANAS
IAKO rimokatolici, bivši Hrvati, Vilović i Alfirević u jesen 1942.
pokreću splitski četnički list „Krik iz jame“, u kojem iznose
nemilosrdne podatke o svehrvatskom podaništvu idejama nacizma i
ustaštva, uz isticanje činjenice da nije bilo nikakvog kajanja kod
dalmatinskih Hrvata zbog masovnih hrvatskih zločina nad Srbima, što je,
uostalom, vrlo izraženo i dan danas.
U jesen 1942, zbog
spasa srpskog naroda od pokolja, major rimokatolik Marin Stude (Hrvat) s
kapetanom Vojmilom Alfirevićem i potporučnikom Matom Amatom, pristupio
je Birčaninovoj ideji o stvaranju Jugoslovenske legije, u koju su oni
ušli kao hrvatski četnici. „Sva trojica i skoro 90 odsto prve čete
krenuli su u četničke redove kao - pravoslavni“ - tvrdio je književnik
Vilović. Prema pouzdanim izvorima, te 1942. više od 70 dalmatinskih
rimokatolika Hrvata (uglavnom Splićana, Makarana, Šibenčana, Hvarana)
otišlo je u Knin da se bore u jedinicama vojvode Đujića protiv ustaških
pogroma.
Ne treba zaboraviti na činjenicu da je u
Splitu bio povelik broj jugoslovenskih četnika (i Sokola), koji su bili
istaknuti intelektualci - krem splitskog građanstva. Dovoljno je navesti
malo poznati podatak da je u jednom navratu njih pedesetak iz Splita
otišlo u Slobodnu srpsku planinu Dinaru, i priključili se Dinarskoj
četničkoj jedinici. U januaru 1942, pomoću aktivnih oficira iz Splita,
formirano je pet četničkih pukova od po dva bataljona i dva četnička
odreda, što je zajedno u početku činilo Dinarsku diviziju.
S
druge strane, tokom rata jugoslovenski nacionalista - književnik
Bartulović, održavao je veze s izbegličkom vladom u Kairu i Londonu,
preko britanskih agenata kao i s Jugoslavenskom vojskom u otadžbini.
Postoje indicije da je i sam Birčanin kao jugoslovenski nacionalista
došao u Split prema nalozima britanskih obavještajnih službi. Naime,
jugoslovenski nacionalisti u Splitu došli su preko vladinih i britanskih
kanala u dodir sa specijalnim agentom britanske i jugoslovenske vlade,
poručnikom Jugoslovenske kraljevske vojske Slovencem Stanislavom
Rapotecom, koji je u Split stigao 3. februara 1942. godine.
On
je na spektakularan način 16. januara 1942. stigao podmornicom na Mljet
preko britanske službe za naročite zadatke (S.O.E) i Komande
jugoslavenskih trupa na Srednjem istoku. Rapotec je potom u Splitu
uspostavio kontakt s ravnogorskim vojvodom Ilijom Trifunovićem -
Birčaninom, Nikom Bartulovićem, Dankom Anđelinovićem, Jurom Arnerićem i s
drugim jugoslovenskim nacionalistima, ali i s predstavnicima Samostalne
demokratske stranke i Mačekove Hrvatske seljačke stranke.
Rapotec
je dobio zadatak da ispita „mogućnost desanta u Dalmaciji, ako u
proleće Sovjeti uspiju potući Nemce“. U izveštaju obaveštajca NOP, iz
sredine februara 1942, navodi se da je Draža Mihailović, koji se u to
vreme nalazio u Istočnoj Bosni, trebalo da za ovo vreme „sredi i okupi
četnike“, kako bi sa njima „prihvatio“ (Rapotecov izraz) taj desant.
Sva pomoć Englezima
Ivo Lola Ribar (u sredini) u okolini Splita 1943
DRAŽA Mihailović je trebalo da digne ustanak u pozadini i
da očisti deo teritorije kojim bi prolazila desantna vojska. Mihailović
je dobio zadatak da okupi i sjedini sve četničke snage i da ih "ne
izloži" u borbi s Talijanima, tj. da izbegne veće borbe kako bi mogao na
proleće da pomogne desant britanske vojske.
Primedbu
"obavještajca NOP-a" da četnici i onako šuruju s Talijanima Stanislav
Rapotec je odlučno odbio, jer je to bio samo taktički potez zbog
dobijanja na vremenu i operativnoj snazi: "Do tzv. šurovanja došlo je
samo tamo gdje su četnici morali da se bore protiv više neprijatelja,
kao na pr. ustaša i nekih pljačkaških bandi, prosto razbojnika... Sa
ovakvim taktiziranjem četnici štede svoje ljude do desanta, koji u prvo
vreme moraju osigurati prolaz desanta".
Rapotec je
na kraju istakao da "Jugoslaveni" (četnici) imaju stalnu vezu sa
jugoslovenskom emigracijom preko radio stanice u Istočnoj Bosni, i da
postoji veza preko kurira koji "stalno dolaze i odlaze". Prikupivši
potrebne podatke o četničkom pokretu, Rapotec se posle nekoliko meseci
vratio u Kairo.
"Obavještajac NOP-a" iz Splita
sastavio je izveštaj februara 1942. o radu i delovanju Bartulovićevih
drugova - "jugonacionalista" u Splitu. Izveštavao je o kretanju Danka
Anđelinovića, njegovim vezama s Birčaninom; o V. Šegviću i njegovom
"prerevnosnom" ispoljavanju jugoslovenskog nacionalizma; o Milohniću,
nekadašnjem kriminološkom komesaru, idejnom Jugoslovenu; o zajedničkom
radu HSS i jugonacionalista prema "novoj" direktivi iz Londona.
Splitski
"jugonacionalista" Arnerić se zalagao za saradnju Jugoslovena (četnika)
i komunista, i u slučaju izbijanja sukoba među njima, predlagao je da
"Jugoslaveni izbegnu sukobe i da se povlače na vreme". Rapotec je
zaključio da su "Jugoslaveni" u Splitu slabo organizovani "i šta više
preplašeni jer se, tražeći od njih da oni izvrše neki zadatak, svak od
njih izvlačio". "Pukovnik" bivše jugoslovenske vojske zalagao se za
zajedničku borbu četnika i partizana, pod jedinstvenim rukovodstvom,
protiv okupatora i ustaša.
PARTIZANI NEPOUZDANI NA
pitanje "obavještajca NOP-a" da li bi za jedan deo desanta bila podobna
Crna Gora, specijalni agent Stanislav Rapotec je odgovorio da ne bi
"zato što u Crnoj Gori nema nijednog četničkog odreda, jer su u njoj
samo partizani". Očito su partizani bili nepouzdani za britanski desant,
pa je zato Split postao važan centar Jugoslovenske vojske u otadžbini.
Ivo
Lola Ribar (konspirativno "Fišer") 17. marta 1942. izvestio je iz
Splita vrhovnog komandanta Josipa Broza o političkom stanju u Dalmaciji,
koje je po njemu bilo "vrlo zanimljivo": "Vodstva HSS-a, SDS-a i
sličnih grupa drže se - kao i svugdje - tako da su pukli pregovori
između njih i naših. Veliku aktivnost razvijaju izgleda krugovi
jugonacionalista, koji su Dražini eksponenti. U rejonu Knina i Sinja
dejstvuju četnici pod vodstvom nekog tipa Paje Popovića (jedan od
julskih ustanika). Prema obavještenjima dalmatinskih drugova i tamo je
stigla neka misija iz Kaira koja je navodno nosila Draži direktivu da se
pomiri s nama, i studirala mogućnost za desant trupa. O ovome ćemo
dobiti preciznije podatke, a izgleda da je neka ozbiljnija petljavina".
Istoričar
Đuro Stanisavljević je zapisao da je zbog slabosti četničke
organizacije na terenu, u decembru 1942. panika zahvatila i građanske
političare u Splitu, koji su se ponovo angažovali da ostvare građanski
blok i pojačaju četničku akciju u Kninskoj krajini. On je dalje naveo da
su se u tom smislu pokrenuli i neki jugoslovenski nacionalisti,
mobilišući prvu grupu od 40 Hrvata-četnika za Kninsku krajinu.
Bartulović
je pokrenuo inicijativu za formiranje Nacionalno-demokratskog bloka ili
Građanskog bloka u Splitu, koji je prerastao u novembru 1942. u
Jugoslovenski revolucionarni pokret ("jugorepo"), sa ciljem da okupi
jugoslovenske nacionaliste. Pokret je usvojio rezoluciju i uputio je
Dragoljubu Mihailoviću. U svom memoarskom iskazu Radmilo Grđić "živo se
sećao sa koliko je radosti Mihailović primio vest splitskih
nacionalista".
Komunistički istoričar Branko Latas
je tvrdio da su osnivanje Jugoslovenskog revolucionarnog pokreta u
januaru 1943, Dragoljubu Mihailoviću predložili "neki intelektualci",
među kojima su bili Niko Bartulović, dr Beroš i dr Zvonko Šimunić. Oni
su Mihailoviću uputili "deklaraciju" u kojoj su, kao Hrvati
"jugoslovenski orijentisani", predložili "prilaženje novim mjerama" kako
bi u što većem broju privukli Hrvate u četničku organizaciju.
Predložili
su da se osnuje "Jugoslovenski revolucionarni pokret", koji je pod
svoju zastavu trebalo da okupi nekompromitovane Hrvate, "tako da
unutarnjom revolucijom dovede do moralne, nacionalne i socijalne obnove
kod Hrvata, da se kao instrument takve revolucionarne akcije, odmah
obrazuju posebne vojne formacije, pod imenom Jugoslavenskih legija, koje
bi djelovale paralelno sa četničkim pokretom, a bile bi nosioci
revolucionarne borbe u hrvatskim krajevima".
Jugoslovenske
legije su vođe "jugorepa" smatrale delom redovne Jugoslovenske vojske u
Otadžbini. Oni su smatrali da je Split "najpodesniji da bude centar
akcije, te da se u njemu organizuje vodstvo, sa svim potrebnim aparatom
za njeno vođenje".
Deo jugonacionalista iz Splita,
među kojima i Bartulović, bio je nezadovoljan nacionalnom strategijom
Birčanina i sve više su se ideološko-politički i nacionalno udaljavali,
boreći se za blagonaklonost Dragoljuba Mihailovića: Bartulović sa
jugoslovenske pozicije postepenog približavanja partizanima, a Vilović
sa srpske pozicije čuvanja izvorne četničke borbe za srpstvo, pa potom i
za unitarno monarhističko jugoslovenstvo.
Kurs admirala Gatina
Srpski borci sa zarobljenim ustašom na Vidovdan 1943.
U IME Srpskog nacionalnog komiteta u Splitu Đuro Vilović (sa
Alfirevićem) je upozoravao na svu opasnost od ustaške infiltracije u
partizanske redove. Značajan je dopis od 24. januara 1943. godine:
"Početkom januara (1943) doputovao je u Split hrvatski ustaški admiral
Gatin, inače rodom Splićanin, poslat od grupe hrvatskih ustaša, koji se
kupe oko dr Berkovića i dr Ede Bulata (u Kraljevini SHS bio
jugoslovenski nacionalista - "orjunaš").
Gatin je
imao zadatak da poveže sve hrvatske frakcije u Splitu i okolini, a
govorio je ovako: 'Približuje se konac ovome ratu, pobeda je sigurna na
strani saveznika, i radi toga potrebno je da mi Hrvati mislimo o našem
spasu. Sa Pavelićem se ništa ne može, on je lopov i izdajica i radi toga
moramo mi svi bez njega, i protiv njega da se udružimo i da spremni
dočekamo kraj rata. Već sada svi mi Hrvati moramo stupati u redove
partizana i pomagati ih svim silama i sredstvima. Svi i Domobranci i
Ustaše moraju k ovima, jer jedini oni moći će da nas spasu od zla koje
nas može zadesiti radi bezglavo vođene politike sa strane
hrvatsko-ustaškog vodstva. Ujedinjeni s njima moći ćemo se spasiti i
osvete sa strane Srba i njihovim političkim prestižom moći ćemo
pregovarati sa Srbima na ravnoj nozi i oboružani mi kao i oni'.
Na
primedbu jednog prisutnog Hrvata: 'Ali partizani vode komunističku
politiku?', odgovorio je: 'To je istina, ali to je prividno, jer naši
komunisti su Hrvati u prvom redu i oni će u danom času otvoreno stati u
odbranu Hrvatskih prava, pa politika bila kakva bila'. Na pitanje: 'Ali
tu ima i Srba komunista, a šta ćete s njima?', Gatin je odgovorio: 'Kad
ne budu više potrebni, onda će ih nestati, jer mi ćemo biti u većem
broju" (Vojni arhiv, k. 157, br. reg. 8/2).
Vilović i
Alfirević su raskrinkavali trostruku ulogu "mačekovaca", vezano za
njihovu "dilemu" na čiju se stranu postaviti, da li na partizansku,
ustašku ili jugoslovensku ravnogorsku (u tom slučaju bilo je najmanje
dileme).
Vilović i Alfirević navode razgovor (iz
sredine decembra 1943) predstavnika HSS Ivana Petra Mladinea (bivšeg
narodnog poslanika) i splitskog Srbina dr Jove Miovića, o mogućnosti
saradnje Hrvata i Srba. Tom prilikom Mladineo je, u prisustvu
samostalnog demokrate (iz SDS) izjavio sledeće:
"Delegat
Srba na razgovorima sa grupom Jugoslovena postavio je slijedeći
zahtjev: Hoćemo dinastiju sa kućom Karađorđevića; Vojno vodstvo pod
komandom đenerala Draže Mihailovića; nikakva organizacija vojne prirode
ne smije se vršiti bez odobrenja vodstva četničke organizacije. Delegat
Srba tražio je od nas, da radi uspešne saradnje mi Hrvati moramo ili s
četnicima ili u jednoj drugoj vojnoj organizaciji pod vodstvom đenerala
Mihailovića, učestvovati u svim borbama koje vode četnici".
UTICAJ MAČEKOVIH MINISTARA
U DOPISU od 24. januara 1943, Vilović (i Alfirević) su nastavili da
analiziraju svu pogubnost podmukle hrvatske nacionalne politike, koja je
bila fatalna po srpski nacionalne opstanak. Skretali su pažnju na
antisrpsku politiku hrvatskog dela "emigrantske vlade" u Londonu, koja
je instruirana od Engleza u pravcu ostvarenja budućeg federalističkog
koncepta državnog ustrojstva Jugoslavije. Taj koncept su u najvećoj
mjeri provodili Mačekovi ministri u jugoslovenskoj vladi, predvođeni dr
Jurajem Krnjevićem.
Ovaj razgovor
"haesesovac" Mladineo je, prema Vilovićevom zapisu, zaključio sledećim
stavom: "Mi Hrvati želimo saradnju sa Srbima, ali mi ne možemo da
zauzmemo neprijateljski stav protiv partizana, jer to je naša vojska,
koja nam može sutra pred saveznicima da opere obraz, i mi Hrvati
namjeravamo sa tim partizanima udružiti Hrvatsku seljačku i građansku
zaštitu i u svim mjestima Primorja dočekati saveznike i preuzeti vlast
od okupatora. Uostalom, naša HSS danas je u nemogućnosti da pokaže svoju
brojčanu snagu, jer naše desno krilo otišlo je k ustašama, a lijevo k
partizanima. Mi danas pristalica svojih i nemamo ili ih imamo vrlo mali
broj".
Vilović i Alfirević su i dalje isticali
ideološko-politički različit, ali nacionalno istovetan velikohrvatski
nacionalni projekat, koji je sve više bio podudaran s porastom ratnih
uspeha Anglo-amerikanaca i Sovjeta. I rimokatolici - Hrvati u redovima
"samostalaca" (Vilderova Samostalna demokratska stranka) imali su
podudarno nacionalno razmišljanje o stvaranju jedinstvene Velike
Hrvatske, kao i ustaše, frankovci, haesesovci i komunisti.
Vilović
i Alfirević su citirali jednu nacionalno čudovišnu izjavu "samostalca"
Felera (u proleće 1945. likvidiran bez suđenja od strane komunista
zajedno sa Bartulovićem, "negde kod Topuskog"), koji je otkrio pravu
nacionalnu metamorfozu Vilderovih "esdesovaca": "Isti gosp. Feler u
jednom privatnom razgovoru izjavio je ovo: 'Hrvati treba da dobiju sve
teritorije, istorijske, razume se, i sve one krajeve u kojima živi i
jedan Hrvat'. Na upit: 'I Boku Kotorsku?' Odgovorio je: 'Nego šta i Boku
Kotorsku, ponavljam sve krajeve u kojima Hrvati žive'.
Taj
isti gosp. Feler izjavio je ovom prilikom, protivno no ranije, da su
"Hrvati dužni da se pridruže partizanima, jer su partizani hrvatska
narodna vojska". Vilović je u postskriptumu zapisao slijedeće o
hrvatskim intelektualcima, hrvatskoj politici i političarima: "Iz ovog
se vidi sva prividna kontradiktornost hrvatskih intelektualaca i ljudi
koji interpretiraju hrvatske zahtjeve i način rezonovanja".
Maček neće đenerala
Vojvoda Birčanin sa svojim komitama
MAČEKOVCI su pokušavali da "glume" lojalnost prema zvaničnim
državnim organima vlade u emigraciji, pa tako i prema Jugoslovenskoj
vojsci u otadžbini. Tražili su da im se šifrom odgovori iz Londona "da
li trebaju da se stave pod komandu đenerala Mihailovića". Iz Londona od
hrvatskog dela vlade nikad im na to pitanje nije pozitivno odgovoreno,
pa su oni smatrali da je Mihailović predstavnik Srba, i zato se za njega
nikako ne smeju angažovati.
Mačekovci su bili
ubeđeni da su "Četnički pokret, Mihailović i ostalo, stvar aranžirana od
Srpskog kulturnog kluba (na čelu sa Slobodanom Jovanovićem i Dragišom
Vasićem) i vojske i da ne predstavlja stanovište vlade, koja je u
vječitoj krizi". Mačekov HSS je slao u inostranstvo veći broj ljudi radi
informisanja hrvatskog ministra Krnjevića. Njihovu akciju novčano su
pomagali i vladini krugovi Nezavisne Države Hrvatske.
Sinhronizovanu
političku akciju mačekovaca i Pavelićevih ustaša pomagao je biskup
splitski Klement Bonefačić, koji je književnika Vilovića proganjao po
Splitu od početka rata, pa ga je zato Vilović jednostavno nazivao
"ustašom". Bonefačić je slao u Vatikan političke referate - predloge za
odbranu rimokatoličkog klera i crkve u Hrvata, odakle su prosleđivani u
inostranstvo, naročito hrvatskim članovima vlade u Londonu, a ovi svojim
predstavnicima u Ameriku.
Vilović navodi da je "tu
skoro" Bonefačić poslao izveštaj o ubistvu majora Mladenovića na Vagnju
(početkom rata), u kojem se ubica, ustaša dr Milan Luetić, prikazuje kao
hrvatski narodni junak, jer je morao pucati na majora Mladenovića "da
zaštiti svoje hrvatske vojnike od maltretiranja srpskih oficira".
Vilović je zaključio da je "stvar u potpunosti lažna", jer o ubistvu
postoji zapisnik sa izjavama očevidaca koji utvrđuju krivicu Luetićevu.
Pošto
je Ilija Trifunović-Birčanin bio slabog zdravlja, a bolest je naglo
napredovala, početkom 1943. razmišljalo se o njegovom nasledniku na
položaju četničkog komandanta na području Splita i Dalmacije. U novembru
1942. on je za vođenje poslova u Štabu odredio zamenike - potencijalne
naslednike - sveštenika Sergija Urukala i Silvija Alfirevića za
političke, a kapetane Radovana Ivaniševića i Mladena Kostića za vojne
poslove.
KRIK IZ JAME
TREBA istaći ratnu publicističku aktivnost Đure Vilovića. Naime, on je u
oktobru 1942. godine zajedno sa Hrvatom Silvijem Alfirevićem u Splitu,
uz "prećutnu toleranciju Italijana", pokrenuo list "Krik iz jama", koji
je predstavao reakciju na hrvatski stravični genocid nad pravoslavnim
Srbima.
Ovakvim imenovanjem izazvan je rivalitet između
postavljenih ličnosti i onih koji su "zaboravljeni". Zapostavljenim su
se osetili Jevđević, Grđić, major Slavko Bjelajac alijas Nikola Dekić
(komandant četnika u Lici), sveštenik Momčilo Đujić i major Petar
Baćović.
Birčaninovom odlukom najviše je ipak bio
pogođen hercegovački "sokolaš" Radmilo Grđić, koji je poveo pravu
kampanju protiv Birčanina i njegovih zamenika. O tome je književnik i
publicista Đuro Vilović ("Hrvat - srpski četnik"), u izveštaju
Dragoljubu Mihailoviću, napisao: "Lansiralo se kako su dani vojvode
Birčanina odbrojani, a onda da dolazi kao politički vojvoda g. Radmilo
Grđić, a njegov bi pomoćnik u Splitu bio g. Niko Bartulović. Već tada se
u Splitu okupljaju i stvaraju pravila i načela za
JUGOREPO (Jugoslovenski revolucionarni pokret)".
Vojvoda
Birčanin je posle duge bolesti umro u Splitu 6. septembra 1943, ali
nije odmah sahranjen, već je vojvodino balsamovano telo smešteno u
jednoj prostoriji splitske pravoslavne crkve, odakle je trebalo da se
prenese u Crnu Goru. Venci nisu polagani, po izričitoj želji vojvode, "a
i da bi se izbeglo da 'tetkići' (Grđićeve pristalice) pošalju svoj
vijenac sa svojom zastavom". Posmrtni ostaci vojvode Birčanina zbog
ratnih okolnosti i potonjih komunističkih vremena nisu, dakle, mogli
biti sahranjeni na predviđeno mesto, u "Nacionalni hram na Ravnoj Gori",
ali ni u Crnoj Gori.
Kapetan Radovan Ivanišević je
pomagao Birčaninovoj supruzi u nastojanjima da se vojvodini zemni ostaci
sahrane u Crnoj Gori, iako je za života Birčanin "imao velikih problema
sa Crnogorcima". Ivanišević je zapisao da je on molio generala
Đukanovića da se organizuje doček u Crnoj Gori, a potom i dostojanstvena
pratnja vojvodinog tela, "kako bi bar na taj način oborili verovanje da
su Crnogorci mrzeli pokojnog vojvodu i da su ga izbacili iz Crne Gore u
času kada je tamo našao azil. Prema Ivaniševićevom mišljenju, Birčanina
su najviše progonili zelenaši i komunisti, ali je pred smrt Birčanin
hvalio nacionalne srpske Crnogorce, koji su bili "najčistiji Srbi".
Nad
odrom Birčaninovih zemnih ostataka Đujić je izgovorio posmrtni
nekrolog, za koji se govorilo da ga je napisao Vilović. Nekrolog je
izazvao nepovoljnu reakciju kod obazrivih ravnogoraca-jugonacionalista.
Rezervni konjički poručnik Ivan (Nino) Svilokos, "starosedeoc iz
Dubrovnika", kritikovao je neoprezne izjave četničkih komandanata, a
naročito posmrtne govore "nesposobnih komandanata bez vojske" (odnosi se
na vojvodu Đujića), u kojima se isticalo "kako smo okupatore već
pobedili i kako ćemo osloboditi srpski Jadran". Za Svilokosa je ovo
"nerazumni postupak nesposobnih koji udaraju nožem u leđa srpskim ženama
i deci i ruše jedno sjajno delo koje je postignuto u ovdašnjim
krajevima, blagodareći pameti naših vođa i hrabrosti i trezvenosti
uglavnom hercegovačkih seljaka".
Svilokos je
očekivao je da će ovakve štetne izjave naškoditi akciji "šefova
Obavještajnog odjeljenja kod Superslode-a (italijanske okupacione
komande) na Sušaku", koji su održavali vezu "sa našom akcijom", i koji
su odgovorni za dosadašnji kurs.
Draža šalje advokata
Dr Mladen Žujović-Mlađa
POLITIČKO i vojno rukovođenje u četničkom štabu u Splitu
preuzeli su posle Birčaninove smrti u februaru 1943. dr Račić, Sergije
Urukalo i Silvije Alfirević, koji su Draži Mihailoviću 22. marta 1943.
uputili sledeći telegram: "Sa prvog sastanka upućujemo Vam svoje tople
pozdrave. Zahvaljujemo Vam na visokom poverenju sa izjavom da ćemo se
držati političke linije poč. vojvode Birčanina i svih Vaših uputstava i
naređenja koje nam je preneo Ivanišević (Radovan). Založićemo se u
službi Kralja i Otadžbine do krajnjih granica za opšte narodno dobro".
Tog
dana u Splitu je zapravo obrazovan Centralni četnički nacionalni odbor u
koji su, pored trojice imenovanih, ušli i dr Ivo Miović, dr Tomo
Mimica, Marko Mikačić, Ante Matekalo i Vaso Radoš. Odbor je bio direktno
povezan s Dinarskom četničkom divizijom popa Momčila Đujića.
Književnik
Đuro Vilović, koji je s Alfirevićem predvodio srpsku četničku liniju, o
lošim prilikama u četničkom pokretu Dalmacije posle smrti vojvode
Birčanina, ponovo je izvestio Dragoljuba Mihailovića: "Kad je preminuo
blaženopočivši vojvoda Birčanin, a u Split prilikom njegove sahrane
stigao još i g. Dobrosav Jevđević i vojvoda Baćović, u stanu g. R.
Ćorovića održavale su se terevenke i prskao šampanjac, održavali su se
brojni sastanci, domjenci (prijemi) i dogovori po hotelu 'Ambasadoru' i
po privatnim stanovima, s ciljem da se potisne ratni štab vojvode
Birčanina. Tada su skovane podvale i otpočelo se s nečuvenom kampanjom
protiv ranijih vojvodinih zamjenika".
Pošto je
primio opširan Vilovićev izveštaj, a u međuvremenu dobio niz izveštaja
od Petra Baćovića i Momčila Đujića o lošim prilikama u četničkom štabu u
Splitu, ali i teškoj situaciji kod četnika u Dalmaciji, Mihailović je
uvideo da je potrebno da se u Split uputi energična ličnost da preuzme
vođstvo od dr Račića. Zbog tih problema Mihailović je pozvao da u štab u
Lipovo (u Crnoj Gori) dođu Đuro Vilović, Silvije Alfirević i
Birčaninova udovica, kako bi od njih čuo mišljenje ko bi mogao da
nasledi Birčanina.
Posle razgovora s Vilovićem,
Draža je u Zaostru 1. maja 1943. odlučio da u Split pođe dr Mladen
Žujović-Mlađa, koji je u javnosti nastupao pod pseudonimom pukovnik
Aćimović. Žujović je potom preko Nikšića i Kotora stigao u Split 10.
maja 1943. godine.
Učesnik u ovim događajima
pukovnik Nedjeljko (Neđeljko) Plećaš, rodom iz Like, zapisao je da je
maja 1943. godine Mihailović obavestio Đujića da je na mesto pokojnog
Birčanina za komandanta zapadne Bosne, Like i Dalmacije postavio
potpukovnika Aćimovića, i da je ovaj na putu za Dalmaciju:
ENGLESKI ŠPIJUN
Razloge za odvođenje u Opatiju naveo je Hrvat, major Marin Stude u
pismu upućenom savezničkoj komandi u Bariju: "Prvog juna 1943. uhapšen
sam kao britanski špijun i zadržan u zatvoru na Rijeci do osam časova
posle podne 9. septembra 1943. godine". U pismu je dalje Stude istakao
kako je prikupljao podatke o okupatorskim trupama: "U mom stanu u Splitu
ja sam jedno vreme imao tajnu radiostanicu. Sakrio sam u moj drugi stan
u Kaštelima, blizu Splita, prvog komandosa koji se iskrcao na
dalmatinsku obalu, narednika Šinka (Stevan Jakovljević) u trenutku kada
je ceo fašistički aparat bio u poteri za njim".
"Kroz
nekoliko dana kurir mi je doneo depešu iz Splita u kojoj Aćimović
obaveštava Mihailovića da se zadržao u Splitu, da se posavetuje sa
političkim ljudima u Dalmaciji. Depešu je potpisao 'Mlađa'. Po ovom
potpisu sam zaključio da je ovaj Aćimović u stvari dr Mladen Žujović,
advokat i član Izvršnog odbora Centralnog nacionalnog komiteta. Od
kurira sam saznao da je Žujović odseo kod splitskog trgovca Ive
Čičin-Šaina, koji je obimno pomagao četnički pokret u Dalmaciji. Mene je
iznenadilo da je Žujović potrošio mnogo vremena u političkim
razgovorima u Splitu, dok je situacija na terenu zahtevala hitnu akciju.
Još više me je iznenadilo da se pri stvaranju Nacionalnog komiteta nije
savetovao sa Momčilom Đujićem.
Međutim, Žujović
nije dugo slobodno delovao u Splitu, pošto je u noći između 31. maja i
1. juna 1943. s grupom svojih najbližih saradnika bio uhapšen od
Italijana i konfiniran u Opatiju, gde se od ranije nalazio potpukovnik
Ilija Mihić, bivši komandant četnika za Liku.
O tom
događaju 3. juna izvestio je Mihailovića poručnik Neđeljko Plećaš, koji
je inače u Mihailovićev štab u Lipovu došao iz Kaira, spustivši se
padobranom 6. septembra 1942. godine, dok je u Split došao početkom
januara 1943. godine, sa zadatkom da održava veze Dražinog štaba sa
četničkim štabom. Plećaš je, naime, telegramom javio da su "noću 31. na
1. juni uhapšeni u Splitu Žujović, Stude (Marin), Ivanišević i drugi.
Šifre Mario (oznaka za četničku radio stanicu u Splitu) i Paul
kompromitovane. Urukalo i Alfirević nisu uhapšeni i žele preuzeti
poslove".
Plećaš je naknadno zapisao sledeće: "Posle
nemačko-italijanskih operacija protiv partizana, nastupila je druga
faza njihovog plana: uništenje Mihailovićevih snaga. Nemci su to počeli
ranije zarobljavajući Pavla Đurišića sa njegovim borcima, a Italijani
hapšenjem po gradovima pristalica đenerala Mihailovića. Tako je krajem
juna (po sjećanju Plećaša) uhapšen dr Mladen Žujović, a za njim major
Marin Stude, jedno vreme načelnik štaba dinarske divizije, kapetan
Radovan Ivanišević, bivši načelnik štaba vojvode Birčanina, kapetan
Mladen Kostić, član Birčaninovog štaba i Dušan Šafranko, funkcioner
'Zbora' u Dalmaciji. U Dubrovniku je bio uhašen Dobrosav Jevđević".
Zagovornicima
mita o četničkoj kolaboraciji s naci-fašistima ni ovaj događaj nije
poslužio kao jedno od brojnih svedočanstava o tome da su upravo
"ravnogorci" u Dalmaciji bili u nesigurnom statusu ilegalaca, koji su
preko tajnih radio-stanica održavali veze s Mihailovićevim štabom i
emigrantskom jugoslovenskom vladom.
Pod ruku sa partizanima
Priredba u splitskom teatru 1943. godine
ČETNIČKI pokret je, pod britanskim pritiskom, sve više padao u
nemilost Kraljevske vlade u Londonu, koja je koristila hrvatske
ministre, naročito Ivana Šubašića i Krnjevića da napadaju srpski deo
vlade. Na glavnom udaru hrvatske opozicije i ministara bio je sam
predsednik vlade profesor Slobodan Jovanović, koji je kritikovan da
podržava "mit o herojskom otporu Dragoljuba Mihailovića".
Jugoslovenski
nacionalisti u Splitu, strahovali su da će posle smene vlade Slobodana
Jovanovića (u junu 1943) Britanci u potpunosti marginalizovati
Mihailovićevu Jugoslavensku vojsku u otadžbini. U svojim govorima kralj
Petar II, pod britanskim pritiscima, nije više smeo pominjati Dragoljuba
Mihailovića ni Jugoslavensku vojsku u otadžbini, već samo
"jugoslovenske patriote koji se bore za slobodu Jugoslavije".
Plećaš
je zapisao da je Mladen Žujović početkom avgusta 1943. pušten iz
internacije i da su mu Italijani dozvolili da "ode na Tromeđu". On je u
Kninu sa majorom Mirićem otpočeo da radi na organizaciji štaba i na
planovima da se povežu četnički odredi na tom području. Prvi Žujovićev
korak bio je da u Splitu od četničkih odreda stvori "tzv. Jugoslovensku
vojsku u otadžbini". Planirao je da obrazuje "tajne odrede", pa i
"Splitsko-šibensku četu" u koju bi regrutovao intelektualce.
Zbog
ostvarenja jugoslovenskog četničkog koncepta Žujović je nastojao da
privuče u Jugoslovensku vojsku u otadžbini i pripadnike Mačekovog HSS,
pa je Mihailoviću napisao: "Odmah ću Vam reći da je ovaj posao i način
gledanja usvojen od njih i oni su (tj. HSS) prekjuče doneli odluku da se
sve njihove formacije i svi njihovi pripadnici imaju podvrgnuti mojoj
komandi, tj. komandi Jugoslovenske vojske u Otadžbini".
Po
povratku iz italijanske internacije u Split Žujović je radio i na
stvaranju političkog foruma od pripadnika građanskih političkih partija,
ali i nezavisnih intelektualaca. O tome je detaljno izvestio
Mihailovića: "Posle teškoća koje su najviše dolazile od Alfirevića i
prote (Urukala), ali naročito od Alfirevića, obrazovao sam Patriotski
forum na taj način što sam Birčaninove prvake dr Račića, Urukala i
Alfirevića ostavio kao nominalne predstavnike četničkih organizacija a
novi odbor, konspirativan, vezao za ovu trojicu pomoću jednog generalnog
sekretara preko koga ja obezbeđujem jedinstvo.
U
taj forum ušla su sledeća gospoda: književnik Bartulović Niko, Šimunić
dr Zvonko - advokat i starosta Sokola, Stojanac Marko - školski
nadzornik i istaknuti Srbin, Matošić dr Vladimir - advokat i bivši
narodni poslanik, Ivanišević Duje - ugledan trgovac i bivši donačelnik
Splita. Širi odbor sačinjavaju: Markov Niko - direktor banke, Čavlina
Aćim - privrednik Srbin katolik, Margetić Jovo - apotekar Srbin, Čulić
Roko - trgovac i istaknuti Sokolac, Murat Zvonko - državni činovnik
uticajan građanin, Lauš dr Vjekoslav - bivši direktor banke Slovenac,
Čičin Šain Ivo - koga znate. Ovaj Vam je sve i sva: finansijer, lični
prijatelj, radi nam svaki posao. Generalni sekretar: Grisogono dr Nenad -
advokat".
Cilj Patriotskog foruma bio je da
"propagandom i akcijom u narodu potpomogne obrazovanje vojnih formacija u
Splitu i u Dalmaciji".
Međutim, pošto se u Splitu
više nije osećao sigurnim, Žujović je s nekoliko saradnika i radio
stanicom napustio Split početkom septembra i otišao u Knin, da bi
nastavio u Rijeku. Na Sušaku su mu se pridružili Neđeljko Plećaš, Ante
Matekalo i drugovi. Svi zajedno brodom su 10. septembra 1943. krenuli "u
susret saveznicima na moru". Na kraju su se Žujović, Ante Čičin Šain,
Plećaš i Mitrović zaustavili u Brindiziju, gde su već stigle britanske
trupe.
DIREKTIVA VRHOVNOG ŠTABA U
HRVATSKOM biografskom leksikonu navedeno je da je Alfirević poginuo
krajem 1944. u borbi s partizanima. Po svedočenju tadašnjeg sekretara
Nacionalnog komiteta za Dalmaciju, dr Nenada Grizogona, Alfirević i
Sergije Urukalo nisu uhapšeni na inicijativu splitskih komunista, već po
direktivi Vrhovnog štaba (u Splitu se tada nalazio Ivo Lola Ribar).
Za
to vreme je u Splitu četnički Nacionalni komitet za Dalmaciju, s Nikom
Bartulovićem na čelu, ubrzano je radio na mobilizaciji jugoslovenskih
nacionalista, kako bi kao vojne formacije četnika sačekale britanske
pomorske snage.
Nacionalni komitet za Dalmaciju 9.
septembra 1943. prihvatio je ranije formulisani sporazum s partizanima,
koji su sastavili Bartulović i Leontić: "1. Sve se međusobne razmirice
ostavljaju po strani; 2. Kazna smrti biće izvršena samo nad onima koje
ratni sud proglasi zločincima zbog pljačke i izdaje; 3. Svi se obavezuju
da neće ometati akciju sabotaže strategijskih objekata ukoliko bude
bila potrebna".
Istoričar i pravnik Nikola
Milovančev piše da se Bartulović posle kapitulacije Italije otvoreno
zalagao za borbu protiv okupatora i bio pristalica sporazuma s
partizanskim pokretom. Nacionalni komitet za Dalmaciju, na čelu s
Bartulovićem, uoči oslobođenja Splita (9. septembra 1943) prihvatio je
sporazum s partizanima, u kojem su dve najvažnije tačke "ona o
zajedničkoj borbi protiv okupatora i da se pitanje uređenja nove države
ostavi po strani".
Međutim, posle kapitulacije
Italijana, u Splitu su uhapšeni od organa Komande splitskog područja
Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije "četnički izdajnici i sluge
okupatora" prota Sergije Urukalo, književnik Silvije Alfirević, Jakša
Račić sa Hvara, Matulić s nekolicinom četničkih čelnika, te nakon
nekoliko dana likvidirani. Taj isti Silvije Alfirević je nakon
italijanske okupacije Dalmacije bio osuđen na tri meseca zatvora zbog
izdavanja letka u kojem se nije priznavalo priključenje Dalmacije
Italiji.
Mrtva straža na Jadranu
Panorama Cavtata, nekad Malog Beograda
DOKTOR Jakša Račić, iako je bio ugledni građanin Splita, član
Senata Kraljevine Jugoslavije, predsednik društva „Marjan“, likvidiran
je na brutalan način. Istoričar Milovančev konstatuje da je „drugo
političko i nacionalno opredeljenje bilo odlučno da se ugasi život
liječnika koji je izvršio hiljade operacija spasavajući živote drugih
ljudi“.
Vladimir Dedijer je u svom prvom izdanju
„Dnevnika“ (najmanje cenzurisanom) ostavio mučan opis Račićeve
likvidacije: „Kazna je izvršena u Račićevoj kući. Kad je ušao kroz
vrata, udaren je čekićem, a zatim je dobio nož u srce!“
Jugoslovenski
nacionalizam je bio vrlo izražen kod Srba rimokatolika i Hrvata
Jugoslovena Dubrovnika, Cavtata i okoline. Ti krajevi su, od nekada
čisto srpsko-katoličkih sredina, tokom dvadesetog veka pretvoreni u
ekskluzivno velikohrvatski rubni bastion (kao što je to danas i
Vukovar). Pored srpskog Vukovara, u kojem je danas ipak ostalo oko 33
odsto pravoslavnih Srba, Dubrovnik je doživeo potpuno „oslobađanje“ od
rimokatoličkih i pravoslavnih Srba sa završetkom Drugog svetskog rata.
Od nekadašnjeg srpsko-romanskog grada, danas je to „čisti“ grad
hrvatstva, neprijateljski orijentisan prema Srbima.
O
Dubrovniku kao nacionalnom i kulturnom sedištu južnodalmatinskih Srba
najbolje svedoči popis stanovništva od 31. decembra 1890. godine, po kom
je dubrovačka općina imala 11.177 stanovnika, od kojih je bilo 9.713
Srba rimokatoličkih i pravoslavnih (u samom Dubrovniku živela su 5.823
Srbina). Ostatak stanovništva pripadao je Italijanima (Romanima) 716,
Mađarima (384), Nemcima (285) i drugima. Prema veroispovesti dominirali
su rimokatolici (10.327), dok je pravoslavnih bilo svega 546. Srbi su u
velikoj većini bili rimokatolici, Hrvati nisu pominjani. Dakle, rubni
rimokatolički gradovi postajali su stubovi hrvatstva, „mrtva straža“ na
Dunavu i južnom Jadranu, iako u njima do početka 20. veka nije bilo
nijednog Hrvata.
Slična je situacija bila i sa
Konavlima i Cavtatom - „Malim Beogradom“, u kojem su dominirali Srbi
rimokatolici. Čak i na izborima iz tridesetih godina Srbi rimokatolici
su bili velika većina. Tako je na opštinskim izborima u Cavtatu, od 19.
decembra 1937. većinu dobila nacionalna (jugoslovenska) lista Nike
Vragolova. U članku „Iz Cavtata“, štampanom u listu „Dubrovnik“, ističe
se da se Cavtaćani osećaju 70 odsto kao Srbi, a 95 odsto su
jugoslovenski opredeljeni. Mačekov HSS je protiv njih vodio žestoku
kampanju i, kako ističe pisac članka: „Da nas u našem domu vrijeđaju i
da pokazuju svoju snagu vlasima (Srbima) Cavtaćanima“.
UBISTVA JAVNIH RADNIKA Ubijeni
su i istaknuti javni radnici Splita: dr Ćiro Madiraca, Ante Omero,
Celimir Pezenj, advokat dr Carević čiji su sinovi bili u redovima
Jugoslovenske vojske u otadžbini. Niko Bartulović, koji je do kraja
ostao u Splitu, grozničavo je radio na sprovođenju svoga i Leontićevog
sporazuma sa partizanima, pa je 22. septembra 1943. predstavnicima NOP-a
ponudio novi sporazum, predloživši međusobnu toleranciju i postojanje
dve vojske - partizanske i Jugoslovenske vojske u Otadžbini.
Sporazumom
Cvetković-Maček 26. 8. 1939, Dubrovnik sa Konavlima je odvojen od
Zetske banovine i dodeljen novostvorenoj Banovini Hrvatskoj. Mačekov HSS
je u Banovini Hrvatskoj odmah počeo da progoni Srbe katolike,
Jugoslovene i sokole. Povodom zabrane proslave Dana ujedinjenja 1.
decembra 1939 u listu „Dubrovnik“ je objavljen članak potpisan sa
Cavtatska omladina u kom se ističe:
„Radi toga
svog vjerovanja, još pod mrskom Austrijom teško je stradao izgnanstvom,
taoštvom, mučeništvom u utamničenju, nevoljama u dezerterstvu i ostalim
mnogobrojnim maltretiranjima, koja su crno-žute aveti iskaljivale na
mnogim patriotima našega rodoljubivog mjesta. Ali Jugoslavija, ostati će
vječno čista i sjajna kao sunce. A ti, stara naša majko, Srbijo kao
nekoć kada su tebe radi očevi naši, braća i sestre naše u izgnanstvu, u
tamnicama i progonstvu, u mukama i patnjama svoj duh čeličili; kao onda,
kada su u Tebi sva slobodarska uzdanja bila, obraća se Cavtat tvoj i
moli te i preklinje: Ustaj Srbine, složi se, ne kloni - pravda te zove,
na ovo naše sinje Jadransko more!“
Stanovnici
Cavtata bili su 1940. izloženi policijskim pretresima, maltretiranjima
Mačekovih „zaštitara“ i to „najvećim dijelom baš istih onih, kod kojih
su se 1914. vršili isti pretresi i tražile slike kralja Petra, kralja
Aleksandra i kralja Nikole, te srpske trobojnice i ine nacionalne
svetinje sa namjerom, da bi ih se pod vješala dovelo. U svakoj kući bez
razlike, mješte paklenih mašina, bombi, mitraljeza i ekrazita, nađeno
samo na najistaknutijim mjestima mnoštvo slika, sličica, knjiga, posveta
i spomenara, koji su ostali na svome mjestu, da čuvaju svete tradicije
Cavtata, da svjedoče o prošlosti u kojima se uz staru pjesmu javorovih
gusala, odgajaju zdravi i svijesni naraštaji, koji će i u buduće samo
čuvati i graditi a nikada otuđivati i rušiti! Tu ćemo ostati bez obzira
na čuđenje čitave hrvatske javnosti“ (kako to piše „Obzor“ od 23 II
1940).
U članku „Brisanje srpskih opština“,
objavljenom 18. maja 1940. u listu „Dubrovnik“, komentariše se
priključenje općine Cavtat konavoskoj općini sa sedištem u Grudi: „Jer,
ne postoji nikakvih razloga, da se općina Cavtat, koja je pokazala
sposobnost svog samoupravljanja, briše prosto s toga, što time hoće da
se utvrdi, kako kod nas ne postoji srpskih općina, i prema tome ni
Srba“. List „Dubrovnik“ je februara 1941. preneo izjavu jednog iz
vođstva HSS izrečenu na sednici u Dubrovniku: „Mi dobro znamo da je to
za Cavtat propast, ali neka propada, isto nije naš!“
Sve tajne 243. bataljona
Američki oficiri sa četnicima u zaleđu Dubrovnika 1944.
DSVE što se događalo u Dubrovniku i okolini u Banovini
Hrvatskoj, bilo je uvod u ono najstravičnije što se desilo u Nezavisnoj
Državi Hrvatskoj. Ustaški progoni nisu slomili Srbe rimokatolike. U
Dubrovniku je delovao „Pokrajinski nacionalni komitet za Hercegovinu,
Boku i Dubrovnik“, a Srbi rimokatolici upisivali su se u Dubrovačku
brigadu Jugoslovenske vojske u otadžbini, pod komandom rezervnog
kapetana dr Ivana Nine Svilokosa. U Dubrovačkoj brigadi bili su: Ivan
(Nino) Svilokos, Veljko Burić, Vojo Čejović, Đuro Zmajić, Stevan
Kakaridži, braća Mitrovići, braća Ciganovići, Kulišići, Milišići,
Vragolovi i drugi. Načelnik štaba brigade bio je Nino Burić.
Dubrovnik
i Cavtat su u toku celog rata važili kao značajno uporište
Jugoslovenske vojske u otadžbini. Kako navodi Saša Nedeljković („Cavtat
mali Beograd“) u Dubrovniku su glavni predstavnici Jugoslovenske vojske u
otadžbini bili Frano Bona, Toša Perović, Kolja Slavković, major
Đovanović, Danilo Mitranović, Veselin Zmajić, Milan Branđolica. U
Konavlima su se isticali Pero Kocelj, Niko, Đuro i Pero Vragolov. Nina
Svilokosa su Italijani internirali kao taoca na Mamuli u Boki Kotorskoj.
U
Cavtatu su pripadnici JVuO preko radio-stanice održavali vezu sa Kairom
i izdavali list „Ravnogorac“. Pukovnik Svilokos je iz Cavtata prebačen u
Kairo kod jugoslovenske vlade. Grupa američkih i engleskih oficira kod
JVuO (kojoj je na čelu bio pukovnik Bejli) je preko Ive Skurića Banovića
(iz stare srpskokatoličke kuće iz Ćilipa) prebačena februara 1944. iz
Glavske u Konavle. Dogovoren je „susret sa podmornicom podno Konavoskih
stijena, nedaleko od Ćilipa, ali zbog lošeg vremena nisu mogli da dođu
do podmornice. Grupa se vratila iz Konavla u Glavsku. Kasnije su
evakuisani brzim čamcem. Sa njima je krenuo Petar Vragolov, pitomac
pomorske akademije. Petar Vragolov je u toku rata bio ađutant kraljice
Marije“.
Srbin katolik Ivo Božović bio je kapetan
trabakule kojom je sa grupom od 11 pripadnika JVuO prebegao u Italiju
oktobra 1947, uprkos poteri brodova i aviona JNA. Avioni koji su
učestvovali u poteri poletali su sa Mostarskog aerodroma. Ivo Božović i
Ivo Banović bili su iz Plata u Župi dubrovačkoj a Đuro i Jakov - Jakica
Đurković iz Veljeg Dola u Konavlima.
Posle pobede
HDZ na izborima u Dubrovniku nastaje pokret za autonomiju „Dubrovačka
republika“. Ispisivane su parole „Živjela Dubrovačka republika“.
Inicijatorima pokreta prećeno je telefonom da se „ne igraju životom“.
Mnoge pristalice pokreta pobegle su. U Cavtatu je 24. novembra 1991.
održan sastanak pokreta za autonomiju Republike Dubrovnik koji je vodio
Aleksandar Apolonio.
Bez obzira na ublaženi
nacionalni stav prema srpstvu (isticanjem jugoslovenstva), jugoslovenski
nacionalisti bliski ravnogorskoj ideji jugoslovenskog smera (Žujovićev
kurs), stradali su od komunističkog partizanskog vođstva diljem
Dalmacije i ostrva, ali i na području severnog Jadrana i Kvarnera.
Stravičnu sudbinu su doživeli pripadnici Jugoslovenskog revolucionarnog
pokreta Sušaka i Hrvatskog primorja koje su nemilosrdno ubijali
partizani.
USTAŠKA KONTROLA HRVATSKE
ustaše vršile su „kontrole svih jugonacionalista, bez obzira na
vjeroispovest“ i smatrali da su spremni da „se priključe partizanima, a
ako ovi ne pobjede, onda srpskim četnicima“. Do kraja novembra 1942. u
„regrutne knjige Jugoslavenske vojske u otadžbini na ataru dubrovačke
opštine“ upisano je „345 vojnih obveznika“.
U
mesecu avgustu 1943, u broju 8. lista „Slavenski jug“ („podzemni organ“
Jugoslovenskog revolucionarnog pokreta Hrvatske u Sušaku) objavljeno je
posebnom rezolucijom osnivanje jednog ilegalnog odreda Jugoslovenske
vojske u otadžbini, sastavljenog od jugoslovenskih nacionalista Sušaka,
Hrvatskog primorja i otoka. Na kraju rezolucije pozivani su svi odredi
„u šumi“ da ne ometaju rad ovog jugoslavenskog odreda, već da ga pomognu
i da mu pristupe.
Ovaj odred nastupao je pod
nazivom „243 bataljona Jugoslovenske vojske u Otadžbini“, a bio je pod
komandom rezervnog pešadijskog poručnika Antona Šustara. Formacijski je
delovao na terenu iznad Senja. Bio je opremljen sa manjom štamparijom i
raznim drugim materijalom sakupljenim od jugoslovenskih nacionalista
Sušaka i Hrvatskog primorja.
Prema zapisima
nepoznatog hroničara, „započeo je sa jedne strane borbu protiv
okupatora, dok je s druge strane sakupljao nacionalne elemente iz
partizanskih i četničkih redova“. Odred je morao da vodi borbu s
Italijanima, ali i sa partizanima koji su ga napadali. Time su Brozovi
partizani iskazivali svoju privrženost hrvatstvu i netrpeljivost prema
svemu „što odiše nacionalno jugoslavenski“.
Posle
pada Italije, ovaj jugoslovenski odred iz Senja prebacio se, iz
bezbednosnih razloga, na Lošinj i zaposeo ga „na veliko veselje i
zadovoljstvo tamošnjeg stanovništva“. Međutim, partizanima, koji su se u
međuvremenu iskrcali na otok Cres, nije bilo pravo što se po Lošinju
vije jugoslovenska zastava, pa se 25. septembra napali Lošinj preko
Osora i iskrcavanjem u Velikom Lošinju pokušali da ga zauzmu.
Brojčano
manja jugoslovenska vojska povukla se u lošinjsku tvrđavu, odakle je
odbijala sve partizanske napade. Pošto partizani i pored brojčane
nadmoći nisu uspeli da osvoje tvrđavu, braniocima su ponudili pregovore.
Komanda jugoslovenskog odreda prihvatila je ponudu i pošla na pregovore
na čelu sa komandantom tvrđave Antonom Šustarom i poručnikom bojnog
broda Krešimirom Vranićem, obojicom sa Sušaka. Sa partizanske strane
pregovore je vodio poručnik Šarunac i Slavko Suzanić sa Sušaka, dok je
pisar bio partizan Ivan Krpan iz Bribira, nastanjen u Kostreni sv.
Lucije.
Ni papa nije pomogao
Bribir - mesto stradanja grupe podoficira i vojnika
PREMA izjavi pisara, partizani su borcima jugoslovenskog odreda
u Lošinjskoj tvrđavi predlagali bezuslovnu predaju, dok su Šustar i
Vranić isticali da se mogu braniti iz tvrđave čitavih šest meseci, i da
se neće bezuslovno predati. Međutim, smatrajući da treba prestati sa
prolivanjem "bratske krvi", oni su spremno otvorili tvrđavu uz uslov da
se čitav odred prebaci na ratni teren i da mu se time omogući, pod
vođstvom njegovih oficira, borba protiv Nemaca.
Partizani
nisu pristali na te njihove zahteve, pa su sledeći dan i noć nastavili
borbu uz cenu velikih gubitaka. Drugog dana su prihvaćeni ranije izneti
uslovi delegata jugoslovenskog odreda. Na traženje komandanta
jugoslovenske vojske sačinjen je i pismeni zapisnik, te je potpisan od
obe strane.
Međutim, odmah po otvaranju tvrđave
partizani su razoružali čitavi odred, i na licu mesta, u kupalištu
Velikog Lošinja, na najgrozniji način ubili 80 lica, među kojima su bili
vojnici, žene i deca nekih od jugoslavenskih nacionalista. Preostalih
180 vojnika, zajedno sa oficirima, partizani su prebacili u Crikvenicu, u
kojoj su odvojili oficire, i to Antona Šustara, Krešimira Vranića i
Silvija Miculina. Smestili su ih u zatvor, dok su preostale podoficire i
vojnike, njih 173, odveli vezane žicom u Bribir, gde su ih likvidirali
pored jedne jame.
Pošto se i sledećih dana čulo
zapomaganje iz jame, partizanska komanda je naredila da se u jamu bace
bombe, a zatim da se jama zatvori betonom. Preostala petorica oficira,
kojima su komunisti svukli oficirsku uniformu i obukli ih u dronjke,
posle saslušanja izvršenog u Crikvenici od tržnog nadzornika iz Sušaka
Vojislava Ugarkovića (koji je u novoj vlasti vršio funkciju državnog
tužioca), prebačeni su u partizansku Drežnicu, a zatim su u blizini
Lokava mučeni i u mukama izdahnuli.
Početkom
novembra 1943. godine, kad su nemačke trupe zaposele Lokve, iskopani su
leševi Antona Šustara, Krešimira Vranića i Silvija Miculina i preveženi
na Sušak, dok su leševi preostale dvojice oficira zakopani na mesnom
groblju u Lokvama.
"ŠPIJUNI" NA SAHRANI Ubijenim
oficirima nacionalno (jugoslovensko) stanovništvo na Sušaku priredilo
je "neobično svečan sprovod". Bezobzirni hrvatski komunisti, "koji
nemaju smilovanja ni prema mrtvacima", poslali su da prisustvuju pogrebu
Marica Kauzlarić i Nada Polak, činovnice hrvatskog konzulata na Rijeci,
sa zadatkom da popišu sve prisutne na pogrebu. Potom je partizanska
propaganda objavila da će svi učesnici sahrane biti streljani kada se
komunisti vrate na Sušak.
Na kraju
svog izveštaja hroničar je zapisao da je "ovo jedan vrlo važan dokumenat
o visokoj nacionalnoj svijesti i moralu Jugoslavenske vojske u
Otadžbini, kojoj je u stvari, glavni cilj bila borba protiv okupatora i
čuvanje naroda od bespotrebnih stradanja i besciljnih pothvata, dok s
druge strane, ukazuje na pomanjkanje svakog morala i nepoštovanje časne
riječi kod komunista", ističući njihov jedini cilj - "borbu protiv svega
što diše nacionalno jugoslavenski".
Zbog
opšteg stradanja jugoslovenskih nacionalista u Dalmaciji i severnom
primorju, od "fašističko-ustaške i komunističko-partizanske tiranije",
čelnici Jugoslovenske vojske u otadžbini obraćali su se za pomoć i samom
Svetom ocu (papi) Piju XII. "Komandant Hrvatskog odreda Jugoslovenske vojske u Domovini" general Dragutin Kuzmić obratio se Njegovoj svetosti Piu XII pismom sledeće sadržine:
"Mudrost
reči, kojima se Vaša Svetost, s vremena na vreme, obraća savesti sveta,
katolike Jugoslovene duboko potresa i beskrajno raduje. U mraku
današnjice one su jedina svetlost. Stoga blagoslovite, Vaša Svetosti, na
početku nove godine, Kraljevinu Jugoslaviju, onu zemlju koja je ustala
protiv novog poganstva, oličenog u nacizmu, i agresivnog ateizma,
oličenog u komunizmu. Tom svojom borbom Kraljevina Jugoslavija se
uvrstila u red beskompromisnih branilaca Hrišćanstva u času kad je to
značilo krajnju i najvišu žrtvu.
Misleći s tugom na
sudbinu svoga hrvatskoga naroda, a sa ogorčenjem na njegovo sadašnje
voćstvo, utvrđujem činjenicu da je hrvatska vernost katoličkoj crkvi
grubo iskorišćena u nekatoličke i nehrišćanske svrhe. Blagoslovite, Vaša
svetosti, Kraljevinu Jugoslaviju. Blagoslovite a ne pređite preko nje
ćutke. Ona je danas razapeta između dveju tiranija, fašističko-ustaške i
komunističko-partizanske. Sa najvišeg moralnog foruma, koji svet ima,
mi bismo želeli da čujemo reči i ljubavi, pravde i razuma, svetlosti i
svetosti. Reči obavezne za silne, utešne za nesrećne".
Kraj
Капитулацијом
Италије, Черчиловом наредбом наоружање и опрема додељено Титовим
партизанима. Последња одбрана на Јеловој гори, без оружја и муниције.
